«Հինգ հարյուր յոթանասունհինգ թվականին (1126թ․) եկավ ամիր Հարոնը և բնաջնջեց Կապանի տունն ու Արևիք գավառը․․․»
Ստեփանոս Օրբելյան «Սյունիքի պատմություն․ էջ՝ 279»

Եվ այդ ժամանակից ավերվեց ու ամայի մնաց Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաք Կապանը։ Հնավայրն ընկած է Սյունիքի մարզկենտրոն Կապանից հարավ՝ Ողջի գետի աջափնյա ոչ բարձր բլրի վրա՝ Քաջարան ձգվող ճանապարհի ձախ եզրին։ Այժմ երբեմնի մայրաքաղաքի տարածքում ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հնագիտական արշավախումբը ուսումնասիրություններ ու պեղումներ է իրականացնում։

Օրերս Կապանում էի, այցելեցի նաև այս հնավայր և մոտակա Բաղաբերդի ամրոց, որտեղ նույնպես պեղումներ էին կատարվում։ Բաղաբերդը եղել է Կապանի գլխավոր պաշտպան ամրոցը՝ գտնվելով պատմական Սյունիքի մայրաքաղաքից ոչ հեռու՝ հարավարևմտյան կողմում՝ Գիրաթաղ գետակի ափին։ Ինչպես տեղեկացրեց «Կապան» հնավայրի պեղումների ղեկավար, հնագետ Գագիկ Սարգսյանը, այս հնավայրում դեռևս խորհրդային տարիներին՝ 1988-ին, իրենց գործընկեր Վահան Գայսերյանի կողմից կատարվել են որոշ ուսումնասիրություններ, տարածքը ճանաչվել է որպես պատմամշակութային հուշարձան։ Այնուհետև հուշարձանը մնացել է ուշադրությունից դուրս, քանի որ ամբողջովին եղել է անտառապատ ու ծածկված մացառներով։ 2023-ին սկսել են ուսումնասիրել Սյունիքի ամրոցները, և ծրագրում ընդգրկվել է նաև «Կապան» հնավայրը։ Հնագետները մի կերպ մտել են տարածք և որոշել ուսումնասիրել ու պեղումներ իրականացնել այստեղ՝ հաշվի առնելով Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաք լինելը։ 2024-ին Գ․ Սարգսյանը հանդիպել է Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանին և առաջարկել՝ պեղել Կապան մայրաքաղաքի տարածքը։ Եղել է համաձայնություն, և 2024-ի սեպտեմբերի 1-ից սկսել են պեղումները՝ Սյունիքի մարզպետարանի ֆինանսավորմամբ՝ «Զարգացման և ներդրումների հիմնադրամ»-ի միջոցներով։ Սկզբում տեղի անտառտնտեսության կողմից ծառերից ու մացառներից մաքրվել է այսպես կոչված պալատական համալիրի ճանապարհը և տարածքը։ 2024-ին բացել են ամրոցի առաջին շերտը, որը հիմնականում եղել է 19-20-րդ դարերում այստեղ կուտակված աղբ։ Այդ ժամանակներում հնավայրի տարածքում մարդիկ են բնակվել, բանջարանոց ու այգիներ են մշակել, ընթացքում օգտագործել են նաև ամրոցի կանգուն պատերը, որոնց նոր կառույցներ ու պատեր են կցել։ Այսինքն՝ պատմական տեղանքը խաթարվել էր։ Նույն հեռացված աղբի մեջ հայտնաբերվել են արդեն միջնադարյան խեցեղենի բեկորներ, այդ ժամանակաշրջանի այլ հնագիտական նյութեր։ «Սա էլ մեզ հույս տվեց, որ գործ ունենք Սյունյաց թագավորների դղյակի հետ», -ասաց Գ․ Սարգսյանը՝ հավելելով, արդեն ոգևորված, բացել են դղյակի միջանցքը, դահլիճը և այլ կառույցներ։ Այդպիսով 2024-ին ավարտել են առաջին 1-ամսյա հնագիտական աշխատանքները։ 2025 թ․ հուլիսից շարունակել են պեղումների աշխատանքը։ Հուշարձանի տարածքում պահպանվել են բազում շինությունների հիմքեր, պատեր, ավերակներ։ Առանձնակի ուշադրության է արժանացել թագավորական պալատը՝ միջնաբերդը։ Այստեղ շինությունները տարբեր ժամանակների են։ Ավելի ուշ կառուցված շինության տակ հայտնաբերվել է վաղ շրջանի(4-5-րդ դարերի) մեծ չափերով եռանավ բազիլիկ եկեղեցու հիմքեր, սյուների խարիսխներ, տրավերտինից պատրաստված 2 մեծ մույթ, սրբատաշ քարեր։ Եկեղեցու պայտաձև խորանի վերջնամասի վրա հետագայում պատ են կառուցել։ Ըստ հնագետի՝ բացված եկեղեցին մինչև վերջ չի կառուցվել, չի օծվել՝ կապված երևի քաղաքական իրավիճակների հետ։ Ամեն դեպքում տեղում կա 2 շինարարական շերտ՝ 4-5-6-րդ դարերի եկեղեցու հիմքեր և 10-րդ դարի պալատական դղյակ։ Կան այլ կառույցներ ևս, բայց հնագետներին հիմնականում հետաքրքրում են եկեղեցին և պալատը, որոնց պահպանումը նրանց համար խնդիր է դարձել։ Եթե եկեղեցին սկսել են կառուցել սրբատաշ տրավերտին քարով, ապա պալատը կառուցվել է այլ շինաքարով ու տեխնիկայով։ Պալատի ներսում հետագայում այլ պատեր են ավելացել։ Շինության հատակը եղել է սալապատ։ Հետագայում մոտ 25 սմ լիցք է արվել ու նոր սալահատակ է կառուցվել։ Հարևանությամբ բացվել է նաև ձիթհան՝ մոտ 1,2 մ տրամագծով քարով։ Այսպես կոչվող պալատական համալիրի հյուսիսային մասը թեք լանջ է, իսկ հարավարևմտյան հատվածում տասնյակ շինությունների պատեր են, հիմքեր։ Հնագետների կարծիքով այս կողմում եղել են բաղնիքներ ու այլ տնտեսական կառույցներ։ Մոտ 30 մ հարավ կա մեկ այլ շինության ավերակ, որը եղել է փոքր չափերով մատուռ։ Ունի ուղղանկյուն խորան։ Ըստ հնագետ Գ․ Սարգսյանի՝ այն ծառայել է արքային ու իր ընտանիքին։ Իսկ տարածքի գլխավոր սրբատունը եղել է Վահանավանքը, որ Կապան մայրաքաղաքից հեռու է ընդամենը 3 կմ, և այնտեղ բոլորը ոտքով են գնացել՝ մասնակցելու հոգևոր տարբեր արարողությունների։ Չնայած տարածքի՝ ամբողջովին անտառապատ ու մացառապատ լինելուն, զգացվում է բնակավայր-ամրոցատեղին եղել է պարսպապատ։ Որոշ հատվածներում պարիսպները երկշերտ են։ Նշված կառույցների արևելյան կողմում պահպանվել է երբեմնի հզոր աշտարակի մի հատվածը՝ մոտ 4մ բարձրությամբ ու ցլագլխի պատկեր քարով։ Այստեղով է եղել ամրոցի արևելյան մուտքերից մեկը։ Իսկ պալատական համալիրի գլխավոր մուտքը եղել է արևմտյան կողմից, որից քիչ հեռու անցնում է Ողջի գետը։ Աստիճանավանդակով մուտքը հասել է պալատի և հիշյալ փոքր մատուռի մեջտեղում եղած հրապարակ։ Գ․ Սարգսյանը տեղեկացրեց նաև՝ գետի ձախ ափին կա ավերակ աշտարակ, որը հավանաբար եղել է ամրոցը գետի ձախափնյա ճանապարհին կապող կամրջի մոտ։ Իհարկե, կամրջից բան չի պահպանվել, բայց աշտարակի ներկայությունը դա է հուշում։

Հնագետների համար դեռևս պարզելու հարցեր շատ կան։ Պեղումները շարունակվում են։ Հնագետների հետ աշխատում է և աջակցում Կապանի երկրագիտական թանգարանի տնօրեն Ալյոշա Հայրապետյանը։ Չափագրումները կատարում է վերականգնող ճարտարապետ Լևոն Վասիլյանը։ Բանվորական անձնակազմը կապանցիներ են, ովքեր նաև առավել են ճանաչելու իրենց հայրենի երկիրը։

Զոհրաբ ԸՌՔՈՅԱՆ