Կնոջ սիրտը մի բաժակ է բյուրեղյա,
Փշրեցիր ու չես կարող կպցնել.
Եվ այն օրից, ավա՜ղ, էլ չի կարող նա
Համբույրներիդ գինին սրտանց վերցնել:
Ի՞նչ հրաշքի սիրտ կա սրտում մայրական,
Որ ինչքան էլ փշրում է որդին խենթ,
Չանցած մի պահ, չանցած վշտի մի վայրկյան,
Կպչում է միշտ ու քեֆ անում որդու հետ:
Հովհ. Շիրազ
«Կին»–ը խորիմաստ բառ է: Նրանում օրիորդի անաղարտությունն է: Նրանում ընտանեկան հավատարմությունն է: Նրանում մոր գթասրտությունն է: Նրանում հայրենիքին նվիրվածությունն է` Մայր հայրենիք: Նրանում լեզվի անաղարտությունն է` Մայրենի լեզու: Նրանում արևի ջերմությունն է` Մայրական տաքուկ գիրկ:
Կինը (ես կասեի հայ կինը) երջանկության հրավիրատոմսն է: «Հայ կինը ուժ է, հայ կինը կյանք է»,-գրում է Հրանտ Մաթևոսյանը: Չափազանցություն չէր լինի, եթե շարունակենք. «Կինն ու երկրագունդը խիստ նման են իրար»: Իսկ այս դեպքում հայ կինը ամենաիսկական կենդանի մարմինն է, որից ճառագում է ամենանուրբ լույսը:
Վաղնջական ժամանակներից կինը հայերի մոտ համարվում էր ընտանիքի հիմքը: Մի՞թե հպարտանալու առիթ չէ, որ հեթանոսական դիցարանում ունեինք Անահիտ, Աստղիկ և Նանե աստվածները: Ընդ որում, Անահիտը` Արամազդի դուստրը, ռազմի աստվածն էր, նաև պտղաբերության, արգասավորության ստնտու աստվածը:
Մի՞թե հպարտանալու առիթ չէ, որ հին դարերում ունեցել ենք կին թագավորներ` Փառանձեմ, Զապել: Իսկ թագուհիներին կամ իշխանուհիներին անվանել են Հայոց Տիկին: Նրանք գեղեցիկ էին, վայելչակազմ, առաքինի, կանացի, հայրենասեր: Տեղին է հիշել Արայի կնոջ` Նուարդի մասին, որը նշված բոլոր հատկանիշների կրողն է: Իսկ Արքայամայրը, լսելով, որ Արան պիտի մեկնի Ասորեստան` հարբած Շամիրամի հանդեպ տածած սիրուց, անիծում է նրան` ասելով «… Քո հոր ոսկորներով կանիծեմ քեզ, Արա՛»: Կամ Վարդան Մամիկոնյանի մայրը` Մեծ Տիկինը, երբ որդու և զինակից նախարարների ուրացության գույժը հասնում է ականջին, կանանց խմբով կեսգիշերին շտապում է Մամիկոնյանների գերեզմանոց. «Զարթնե՛ք, Վաչե, Վահա՛ն, Մուշե՛ղ: Վե՛ր կաց, Համազա՛սպ, որդիդ ուրացել է կրոնը, հայրենիքը…»: Եվ բուի կռնչյունով շարունակում է ողբալ, անիծել, փետել մազերը… Իսկ երբ պարզվում է ճշմարտությունը, Հայոց մեծ տիկինը «կանանց գունդ» է կազմում և մխրճվում Ավարայրի ճակատամարտ:
Այս և նման պահեր վերհիշելիս մի հարց գիշեր թե ցերեկ հանգիստ չի տալիս ինձ. «Մերօրյա հայրենիքի դավաճաններից և ոչ մեկը մայր չունի՞: Եթե այո՛, ապա… »:
Եթե վերոհիշյալ հերոսների շարքը շարունակելու լինենք, Ծովինարին կհիշենք` իր անձնազոհ արարքով: Էպոսի կին հերոսուհիներին, որոնք ինչքան խորոտ, այնքան զորեղ էին և համոզված, որ «Առյուծն առյուծ է, էղնի էգ թե որձ»:
Ինչո՞ւ չնշենք Գանձասարի Հասան–Ջալալի դուստր Ռուզանի անունը, որը կրկնեց Ծովինարի վեհանձն արարքը, որը չէր կարող թշնամու գիրկը նետվել` գերադասելով իր դայակի` Թենիի մատանուց թույն խմել:
Ինչո՞ւ չհիշենք Արցախ աշխարհի գողտրիկ իմ ծննդավայրի` Ավետարանոցիս ծնունդ Մելիք Հուսեինի աղջկա Գայանեի անունը: Նա չքնաղատես, հուրի–փերի մի կույս էր` երկար ծամերով, բարակիրան, ձայնի քաղցրաձոր ելևէջներով… Նրա փափուկ սիրտը կարծրացավ, նրա նուրբ մատները չդողացին` սրատելու թուրք զորապետին և նրա մի խումբ զորականներին, որոնք հյուրընկալվել էին իրենց հարկի տակ: Գայանեի խիզախ արարքով ոգեշնչված ժողովուրդը ձեռքն առավ զենքը և ոտքի ելավ:
Իսկ այժմ, ցավոք, թուրքի գարշահոտ շունչն է իշխում մեր դրախտավայրում, նրա կեղտոտ սմբակներն են տրորում ինչպես Արցախիս, այնպես էլ նրա մի մասնիկը կազմող բնօրրանիս սրբավայրերը:
Հիշատակության արժանի է, որ Եղեռնի տարիներին ևս հայ կինը ազգի ազատատենչ մասն էր կազմում: Ծնվեցին Սոսեներ ու իրենց ֆիդայի ամուսինների հետ կռվեցին մինչև վերջին շունչը: Իսկ հայ մայրերը Եղեռնից փրկված իրենց բեկորներն ի մի էին հավաքում, մայրական տաքուկ գրկում` փեշերի տակ, պաշտպանում որբուկներին: Նրանք շարունակում էին խոսել հայերեն, օրորոցային ու ֆիդայական երգեր երգել, հեքիաթներ կարդալ` այդպես պաշտպանելով ու պահպանելով մեր արվեստն ու մշակույթը: Չգիտեմ` ինչքանով ճիշտ կլինի, որ ընդգծեմ մեկ փաստ ևս, որ Արևմտյան Հայաստանում հայ տղամարդկանցից ոմանք թուրքական տարազ էին հագնում, ֆես դնում գլխներին, իսկ հայ խոհեմ կինը երբեք չհրաժարվեց հայկական տարազից:
Քայլ առ քայլ հասանք մի բախտորոշ ժամանակահատվածի. դա Արցախյան գոյապայքարն է: Արցախյան բոլոր չորս պատերազմներում էլ հայ կինը թե՛ մարտի դաշտում, թե՛ կյանքի տարբեր բնագավառներում պայքարող, աննահանջ հայուհու կերպարի մեջ էր:
Իսկ այս վերջինը… Ա՜խ, այդ վերջինը, որ այդքան ճակատագրական եղավ բոլորիս համար: 21-րդ դարում «քաղաքակիրթ» աշխարհի սառը հայացքի առաջ ստիպված եղանք «համտեսել» շրջափակման դառը պտուղները: Ես ինձ չէի գտնում` ականատես լինելով հայ համառ մայրիկների ու տատիկների, հայ փխրուն, սիրունատես հարսների, հայ նազելի օրիորդների ամենօրյա մաքառումներին: Գոյության կռիվ էր. նրանց տեսնում էի մերթ սնունդ հայթայթելիս, հերթերի մեջ (ոմանք` անտրտունջ, ոմանք` չարացած). գիշերներ էին լուսացնում հացի հերթերում… Նրանք սերունդ էին փրկում սովից: Նրանք հայրենի հողն էին պահում–փայփայում: Իսկ շատերի ամուսինները, որդիներն ու եղբայրները սահմաններն էին հսկում, սահմաններ, որոնց չորս կողմից թուրքի շունչն էինք զգում…
Հաջորդ պահին հայ կանայք Ազատության հրապարակ էին շտապում` ի ցույց կույր ու խուլ աշխարհի, բողոքի, անհնազանդության ձայն բարձրացնում: Նրանց աչքերում, հայացքներում ցասում ու վրեժ էր կուտակված: Իմ հիշողությունից երբեք չեն ջնջվի այդ պահերը. ահա մեր մանկամարդ հարսները` փոքրիկներին գրկած, ոմանք` մանկասայլակներով, իսկ հայացքները` քելե՜ր, ցոլե՜ր…
Հո՜ղը, հայրենի՜ հողը երերում էր մեր ոտքերի տակ: Զգում էինք, երբեմն փորձում թաքցնել այն երեխաներից, երբեմն մտքեր փոխանակում իրար հետ (ո՛չ նրանց ներկայությամբ):
Հետո… Հետոյի մասին ավելի ճիշտ է (ըստ իս) լռել… Պարզապես արդյունքում ունեցանք անժողովուրդ Արցախ և անարցախ ժողովուրդ.. Գուցե ներկայից խոսենք, խոսենք ապագայից… Դարձյալ գերադասում եմ լռել, քանզի քաղաքագետ չեմ, ոչ էլ բախտագուշակ: Ի՞նչ, «Անտարբերություն» դնե՞նք անունը մտքերիս,: Ո՛չ, ամենևին էլ ո՛չ: Պարզապես թող մեզնից յուրաքանչյուրը հաշվետու լինի իր խղճի առջև: Պարզապես հավատանք, որ կգա հատուցման պահը: Պարզապես հավատանք, որ կբացվեն Հուսո դռները:
Խոսքս ամփոփեմ բոլորիս համար մի պարզ ու ճշմարիտ եզրակացությամբ. կնոջ դերը միշտ էլ արժևորվել է մեր ժողովրդի կողմից: Անգնահատելի է կնոջ դերը ընտանիքում, զավակների դաստիարակության գործում: Իսկ սերունդների կրթության գործում` առավել ևս, քանզի կրթական համակարգում ճնշող մեծամասնությամբ ընդգրկված են կանայք: Կանանց գործունեության ոլորտները, ինչ խոսք, ընդլայնված են: Այսօր մեր մայրերը, դուստրերն ու հարսները ամենուր հրաշքներ են գործում: Նրանց միտքը միշտ արթուն է, լեզուն` ճարտար, կռները` դալար: Երիցս ճշմարիտ է ասված, որ կինը, մանավանդ հայ կինը, ընտանիքի ներսի պատն է, ամրությունը և երջանկությունը:
Շնորհավոր բոլորիս միամսյակը: Թող սեր, լիություն, ջերմություն ու համերաշխություն հորդեն մեր ընտանիքներում:
Նվարդ ԲԱՂՐՅԱՆ
Ասկերանի շրջան, գ. Ավետարանոց,
հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի